Carl Orff en de middeleeuwse teksten: wat zingt het koor eigenlijk?

Je kent het onmiddellijk. Die dreunende openingsklanken, het koor dat als een golf over je heen spoelt. O Fortuna is een van de meest herkenbare composities ter wereld — gebruikt in films, trailers, sportuitzendingen. Maar wat zingt dat koor eigenlijk? En waarom klinkt het zo overweldigend?

De teksten van Carmina Burana zijn ouder dan het werk zelf. Veel ouder.

Een handschrift uit een Beiers klooster

De liederen staan bekend als Carmina Burana — Buraanse liederen — en werden voor het eerst uitgegeven in 1847. Het manuscript zelf, de Codex Buranus, werd gevonden in het klooster Benediktbeuern in Beieren en dateert uit de periode 1220 tot 1250.

De meeste gedichten zijn in het Latijn geschreven, maar ongeveer 40 van de liefdesliederen bevatten ook strofen in het Middelhoogduits, en enkele liederen bevatten Oudfranse en Occitaanse teksten.

Wie schreef ze? De kennis van de klassieken, van de antieke mythologie en van het Latijn wijst erop dat de auteurs geen haveloze zwervers waren, maar waarschijnlijk gevestigde geestelijken, clerici, juristen, dokters en leraren Latijn die in de teksten hun herinneringen aan de prettige kanten van het studentenleven beschreven. Geestelijken die de kroeg kenden, met andere woorden.

Wat kozen Carl Orff en wat liet hij weg?

Van de meer dan 200 teksten in het manuscript koos Orff er 24 uit — over de vluchtigheid van het lot, lentenatuur en liefde, drinken en satirische liederen. Hij liet de Latijnse en Middelhoogduitse teksten intact en zette er volledig nieuwe muziek bij — geen poging tot historische reconstructie, maar een eigentijdse compositie.

Het werk beslaat drie grote thema's: de lente (liefdesliederen), de kroeg (drink- en gokliederen), en het Hof der Minnaars (over de zinnelijke liefde). De eerste en laatste liederen gaan over Fortuna, godin van het (nood)lot.

Die structuur is bewust. De Carmina Burana vertelt het verhaal van het Rad van Fortuin: beginnend onderaan het wiel, waar het noodlot wordt beklaagd, vervolgens de lente en de liefde die opbloeien, tot het hoogtepunt bovenaan — waarna het rad onherroepelijk verder draait en alles weer instort. O Fortuna opent én sluit het werk af. Dat is geen toeval.

O Fortuna: wat staat er echt?

Het bekendste stuk. O Fortuna is een klacht over het noodlot — de onvermijdelijke kracht die zowel goden als stervelingen beheerst in de Romeinse mythologie.

De tekst richt zich tot Fortuna als godin:

O Fortuna, velut luna statu variabilis — O Fortuna, zoals de maan heb je veranderlijke gestalten

In het originele manuscript staat een tekening van Fortuna die aan het Rad van Fortuin draait. Links een klimmende figuur met de tekst Regnabo (ik zal regeren), bovenaan een zittende koning met Regno (ik regeer), rechts een vallende figuur met Regnavi (ik regeerde), en onderaan een gevallen figuur met Sum sine regno (ik ben zonder heerschappij).

Het koor roept de luisteraar op om mee te rouwen: omdat het lot de sterke doet instorten, jammert allen luid met mij. Geen troost. Geen oplossing. Alleen de erkenning dat het lot onbeheersbaar is — en dat dit altijd zo is geweest.

De kroeg en de liefde: het minder bekende deel

Veel bezoekers kennen O Fortuna, maar weten niet wat erna komt. En dat is net het interessante.

Na de dramatische opening wordt het stuk verrassend menselijk. De drie middelste delen heten Primo vere (de eerste lente), In taberna (in de kroeg) en Cour d'amours (het hof der liefde).

In taberna is ronduit komisch. Een beroemde bariton-solo beschrijft de wens om te sterven in de taverne, met een knipoog naar het middeleeuwse Dies Irae — het lied over het Laatste Oordeel. Het hoogtepunt van In taberna is het drinklied waarbij het Latijnse werkwoord bibet (hij drinkt) gedurende 16 maten 28 keer herhaald wordt — mannen, vrouwen, rijken, armen, monniken en hoeren, iedereen drinkt. Het koor staat te stampen op het podium terwijl het publiek nauwelijks begrijpt wat er gezongen wordt. Dat hoeft ook niet.

Cour d'amours is het tegenovergestelde: teer, verleidelijk, soms bijna fluisterend. Een sopraan zingt over een meisje dat staat in een rode tuniek — Stetit puella — terwijl het orkest even stilvalt. Van donderende massa naar één enkele stem. Dat contrast is precies wat Orff beoogde.

Waarom klinkt het zo overweldigend?

De teksten zijn middeleeuws, maar de muziek niet. De muziekstijl grijpt in hoge mate terug op Stravinsky's Les Noces en Oedipus Rex, zichtbaar in Orffs gebruik van het koor en de uitermate percussieve orkestratie. Musicalifeiten

Orff schreef voor grote koorstemmassen die als één instrument functioneren. De harmonieën zijn primitief in de beste zin: directe akkoorden zonder omwegen. Geen subtiliteit, geen psychologische nuance — pure kracht en ritme. Een Radio Nederland-documentaire schrijft de populariteit toe aan de combinatie van koren, groot orkest, interessante instrumentcombinaties, strak ritme, en de mate waarin het singbaar en memorabel is.

De teksten doen de rest. Lot, liefde, drank, verlangen — thema's die in de 13e eeuw golden en vandaag nog even raak zijn.

Wat je live hoort dat je thuis mist

Op een opname hoor je de muziek. Live voel je de fysieke aanwezigheid van meer dan 200 uitvoerders op één podium — het Flanders Boys Choir, het gemengd koor Chorale, drie solisten en het symfonisch orkest La Passione. Wanneer het volledige ensemble O Fortuna inzet, is de luchtdruk in de zaal merkbaar anders.

Dat is iets wat geen speaker kan reproduceren.

Carmina Burana is op 12 april te horen in Capitole Gent, op 3 mei in Stadsschouwburg Antwerpen, en op 17 mei in Bozar Brussel.